The New Forest

>
Nederlands - English

Socioloog Willem Schinkel: ‘Onze realiteit bestaat uit ficties.’

Gerelateerde voorstellingen:

Eerste gesprek, 3 december 2012
Lees hier het tweede gesprek met Willem Schinkel

Wunderbaum voert met socioloog Willem Schinkel een aantal inspirerende gesprekken over The New Forest, de staat van de democratie en het belang van alternatieven.

Wunderbaum opent het gesprek en vertelt over de aanleg van de futuristische nederzetting The New Forest. Architecten en beeldend kunstenaars geven deze nieuwe samenleving mee vorm. In gesprekken met hen wordt vaak gezegd: ‘Aha, TNF wordt een utopie’. Maar een utopische, niet-bestaande, rooskleurige samenleving is niet de bedoeling. TNF wil eerder nieuwe ideeën samenbrengen die best tegenstrijdig mogen zijn en conflicten oproepen. Bijvoorbeeld: je voert de doodstraf opnieuw in, maar dan wel opgewekt door groene energie.

Willem Schinkel reageert: “TNF is een heterotopie – een begrip van filosoof Michel Foucault. Een heterotopie is een plaats waar de bestaande orde niet vervangen wordt door een utopie, maar waar je deze orde ervaart op een andere manier. Een heterotopie keert de bestaande orde binnenstebuiten. Een heterotopie is een plaats waar de werkelijkheid zo gevouwen is dat je er tegelijkertijd de achterkant van ziet.”

Fictie of realiteit?
Is TNF fictie of realiteit? Willem Schinkel: “Waarom zou je dat onderscheid zo scherp willen maken? In onze samenleving lopen realiteit en fictie voortdurend door elkaar. ‘De samenleving’ is zelf een fictie; niemand heeft hem ooit gezien, maar hij is overal. Als politici iets willen, moeten ze dramatiseren, een voorstelling geven. Waar eindigt de realiteit en waar begint de fictie? Dat is moeilijk te zeggen. Laat dat onderscheid lekker zitten. Ga gewoon. Ficties vormen de werkelijkheid voortdurend.”

Wunderbaum speelt met de gedachte om een achtjarig Chinees meisje uit te roepen tot leider van TNF. Schinkel: “Wat je dan aanbiedt, is een alternatieve beschrijving van, laten we zeggen, de politiek of de staatsinrichting. Dat is wat er in het echte leven steeds gebeurt: de werkelijkheid voorzien van alternatieve beschrijvingen. Onze maatschappij is zo complex dat zij niet langer met één beschrijving te vatten is. Zij is niet alleen maar een netwerkmaatschappij, een informatiemaatschappij, een postindustriële maatschappij. Al die begrippen zijn gelegenheidsbegrippen omdat er niet één begrip is waarmee de maatschappij te vatten is. Er zijn altijd alternatieven. En TNF is simpelweg een nieuw alternatief. Een voorstel: laten we het eens zó zien.”

De macht van de performatief
Schinkel: “Onze realiteit bestaat voortdurend uit ficties. Het gaat erom dat die realiteit voortdurend met performatieven werkt. We zeggen dat dingen zo zitten, dus worden ze zo. Een voorbeeld: je hebt een relatie, en je partner zegt ‘het is uit’. Dat is een performatieve daad. Met dat het uitgesproken wordt, is het zo. Dus de performatief is een taaluiting die iets creëert. Er wordt iets beschreven, maar dat wat beschreven wordt, bestaat nog niet voordat het beschreven wordt.  ‘Het is uit’. Dan kun je wel zeggen ‘het is niet uit’, maar toch is het zo. Het is al gebeurd. Realiteiten kunnen zo dus in één klap gemaakt worden.”

Wunderbaum herkent die kracht van de performatief: Als we vertellen dat TNF er is, dan is het er. Veel potentiële partners reageren meteen positief op het plan. Schinkel denkt te begrijpen waarom dat zo is: “TNF is een alternatieve beschrijving die uit de disciplines waar wij normaal in gevangen zitten. Het grootste deel dat we van in onze sociale werkelijkheid ervaren is slechts topje van de ijsberg, namelijk de actualiteit van het nu. Daaronder zit echter nog een enorme potentie: het alternatief, dat wat nog niet gerealiseerd is.”

Geen fictie, maar frictie
Schinkel: “Alternatieve beschrijvingen van de werkelijkheid, zoals TNF, kunnen een potentiële bron zijn van complexiteit, van inspiratie ook. Je moet streven naar irritatie – dat doe ik zelf ook altijd – naar dat er aanstoot genomen wordt, in positieve zin. Irritatie in positieve zin – een concept uit de systeemtheorie – betekent eigenlijk dat er sociale systemen zijn die zich iets van je aantrekken. Je kunt een sociaal systeem niet rechtstreeks beïnvloeden; dat kan niemand. Je kunt echter wel voor irritatie zorgen. Dat is het beste wat je kunt doen. Dat is ook wat kunst doet, als het goed gaat. Dan gaat het niet om fictie, maar om frictie. Frictie is veel interessanter dan fictie.”

Wunderbaum vertelt over zijn voorstelling Detroit Dealers: een pleidooi voor elektrisch rijden in autogarage vol benzineslurpende Amerikaanse bakken. Schinkel:  “Dat is een interessante vorm van frictie, ja. Het wordt met name interessant als je tegenstrijdigheden combineert. Denk bijvoorbeeld aan de contradicties in ‘het groene geweten op links’. Iemand ‘op rechts’ heeft vaak veel meer consistentie. Wie wel problemen hebben, zijn idealisten. Die doen vaak allerlei dingen die niet kloppen. Paul Rosenmüller die voor de lol autorijdt: daar zit een interessante frictie.”

Ondemocratische democratie
Willem Schinkel komt terug op het Chinese meisje en stelt: “Met haar draai je alles om wat we normaal met politiek associëren: dat het begrijpelijk is, dat er goed over nagedacht is, dat het rationeel is, dat het volwassen is, dat het Nederlands is. Het komt ergens van buiten, het is een kind, het is nog een vrouw ook; het is onbegrijpelijk. De kern van onze democratie heeft precies die onbegrijpelijkheid.”

“De kern van onze democratie is ondemocratisch. Je kunt een democratie niet op democratische wijze beginnen. Want dan had je ‘m al. De democratie berust op iets buiten zichzelf; een moment dat niet tot de democratie zelf kan behoren. En dat moment van buiten haal je naar voren, dat representeer je in feite met het Chinese meisje.”

“Het begin van een maatschappij is altijd een ontwrichtend moment. In de politieke filosofie probeert men over dat begin heen te walsen. ‘Ja, maar dat is ons sociaal contract’, bijvoorbeeld. Het sociaal contract, dat was er niet. Dat is ook nooit ondertekend. Dat is een poging om te doen alsof de maatschappij zelf zijn eigen installatiemoment heeft gecreëerd. Dat is natuurlijk een totale fictie. Dat is een manier om de bestaande macht te legitimeren. Het sociale contract wordt je gewoon aangesmeerd.”

Something is rotten in the state of Denmark (Hamlet, akte 1, scène 4)
Schinkel: “Over het begin van onze democratie kun je je afvragen: waarom is zij eigenlijk zo? Had zij ook anders gekund? Ja natuurlijk had ze ook anders gekund, maar de bestaande orde is er zeer bij gebaat om te doen alsof dat niet kan. Alsof zij een natuurlijk uitvloeisel is van een formerend moment waarbij iedereen aanwezig was en iedereen zijn handtekening zette. Dat is een fictie waarachter een heel autoritair moment schuilgaat. En dat autoritaire moment is eigenlijk nooit weggeweest, het woekert steeds verder, zoals filosoof Walter Benjamin stelde.”

“Een voorbeeld. Men zegt: het volk heeft in 2012 kennelijk een kabinet van VVD en PVDA gewild. Maar niemand die PVDA stemde, wilde dat VVD in de regering kwam. Omgekeerd waarschijnlijk ook niet. Sterker nog: SP’ers die geen VVD wilden, gingen strategisch PVDA stemmen. Vervolgens kregen zij te horen dat het volk – zij dus ook – voor een PVDA-VVD-coalitie waren. Dat is een krankzinnige stap. Maar ja, daar glijden we gewoon maar in mee. ‘Ja, zo is het. Dit wilden we kennelijk.’ En ‘we’ bestaat alleen maar voor zover je niet nadenkt over wie ‘we’ dan eigenlijk zijn. Daar zit een moment van autoritair doordrukken in: ‘nee, wij. Daar hoor jij nu eenmaal bij. Je hoort je daar toe te voegen. Want dat is democratie.’ Het autoritaire begin is dus nog steeds aanwezig.”

Democratie als permanent experiment
Willem Schinkel noemt democratie een permanent experiment: “Het is absurd om te denken dat democratie af is: ‘ooit hebben een paar Grieken en Verlichtingsfilosofen erover nagedacht, dus niks meer aan doen, dit is het’. Democratie betekent juist het tegenovergestelde: voortdurend experimenteren. Democratie is namelijk iets dat nooit helemaal gerealiseerd kan worden. Je zult steeds nieuwe vormen moeten zoeken om het te articuleren.”

Bestaat democratie nog wel in ons land? Schinkel: “Jawel, maar een interessantere vraag is: wat betekent die eigenlijk? Wat betekent die nu? En wat betekende die eerder? Democratie is in elk geval meer dan ‘verkiezingen’. Verkiezingen reduceren democratie tot een kwantiteit, tot één stem voor of tegen, tot een kruisje of een knopje. Alle substantie, alle inhoud is weg.”

“De inhoud van de democratie zit eerder elders: in de publieke sfeer, in permanente discussie, in contemplatie, in het bevragen van bestaande normen, in theatergezelschappen, in controlerende instanties, in onderwijs, enzovoorts. Juist op al die plekken huist de democratie.”

De performatief van Pim
Schinkel: “Ik geloof in de macht van de performatief: als je vanuit een publieke sfeer andere dingen gaat roepen, dan maak je ook die andere dingen. In de politiek is Pim Fortuyn het beste voorbeeld van zo iemand. Het ging allemaal goed, en ineens was er onvrede en van alles aan de hand. Fortuyn maakte dat. Hij wist dat te bundelen. Hij mobiliseerde niet wat er al was, er waren helemaal geen mensen die precies dachten wat hij zei. Veel Rotterdammers die op hem stemden, waren namelijk helemaal niet voor het afschaffen van de bijstand, helemaal geen fan van homo’s. Dus Fortuyn maakte dat. Dat is nou een performatief in de politiek.”

“Niemand begreep dat in de reguliere politiek. De welvaart was nog nooit zo groot, de criminaliteit daalde; men kon dat allemaal laten zien. Den Haag presenteerde zich daarmee als een soort managementteam dat een aantal issues had afgevinkt. ‘Mensen, als jullie nog een keertje komen stemmen, dan gaan we daar gewoon mee verder.’ “

Filosoof Francis Fukuyama noemde dat het ‘einde van de geschiedenis’: in zijn ogen komt er nooit meer een beter systeem dan onze huidige aan-de-vrije-markt-gekoppelde democratie. Schinkel: “Zo’n alles-is-af-houding haalt een antagonisme uit de politiek, een strijd die er toch fundamenteel in moet zitten. Politiek heeft namelijk uiteindelijk alles te maken met macht. En als dat teveel verdrongen wordt door managementretoriek, dan gaan mensen verlangen naar meer antagonisme. Fortuyn leek daarin te voorzien.”

De verwarring rondom ‘groen’
‘Duurzaamheid’, ‘Groen’, ‘bio’; het zijn tegenwoordig ethische trending topics rondom alternatieve verhoudingen tussen ons consumptiegedrag en het klimaat. Toch kleeft volgens Wunderbaum ook een nare bijsmaak aan, met reden tot scepsis en verwarring: zijn die groene uithangborden wel altijd even zuiver op de graad? Groen wordt maar al te vaak ingekapseld als lifestyle. Het achterliggende groene idealisme raakt dan in de verdringing, en de bijbehorende marktwaarde en imagobuilding krijgen dan de overhand.

Tegelijkertijd kampen we voortdurend met een dubbele moraal. Soms weten de acteurs van Wunderbaum van gekkigheid ook niet meer waar ze moeten beginnen om daadwerkelijk tot een groenere levensstijl te komen. Onze huidige consumptiegerichte economie is zo alomtegenwoordig en complex dat vele groene pogingen bij voorbaat kansloze druppels op een gloeiende plaat lijken. Wat levert het kopen van een bio-kip nou op als we verder wel in milieuvervuilende vervoersmiddelen de wereld rond blijven crossen? En zelfs achter de productie van de meest eenvoudige levensmiddelen schuilen vaak verhalen van uitbuiting. Willem Schinkel vult aan: “Alleen al de dagelijkse gang naar de supermarkt is niets minder dan participeren in massamoord.”

Moet jij je leven veranderen?
Moeten we dan onszelf als maatstaf nemen en vooral denken wat wij persoonlijk kunnen bijdragen, onder het mom ‘alle kleine beetjes helpen’? Willem Schinkel: “Ik vind het gevaarlijk om alles op het individuele niveau te trekken en te veronderstellen dat bij voorbaat dáár de verandering ligt. Veel van wat subversief of alternatief is, wordt gesublimeerd, in de kiem gesmoord, juist omdat het op een individueel niveau gelegd wordt.”

“Aan de basis van dat wij individuen kunnen beslissen, liggen allerlei collectieve beslissingen. Er is geen regulering die vliegen ontzettend duur maakt of aan quota bindt, of weet ik veel wat. Dus dat het op het individuele niveau ligt, is al collectief. Dus het is gevaarlijk om te denken: uiteindelijk moet het uit ieder van onszelf komen.”

“Veel zogenaamd universele waarden – mensenrechten en dergelijke zaken die aan de basis van onze democratie liggen – blijken heel erg particulier te zijn. Ze gelden alleen voor jou en mij en een paar anderen binnen deze grenzen. Maar tegelijkertijd breekt de buitenwereld in, waar die waarden helemaal niet voor blijken te gelden. Dat is hoe krankzinnig het alledaagse leven is!”

Grenzen doen ons vergeten
Willem Schinkel: “Daarbij zit het alledaagse leven vol mechanismen die ons die krankzinnigheid doen vergeten. Eén mechanisme, een heel krachtige, is de nationale grens. Wij kunnen namelijk zeggen: ‘hier binnen deze grenzen gelden deze regels; voor de mensen daarbuiten geldt helemaal niets. Slavenarbeid ligt aan de basis van veel producten die wij dagelijks tot ons nemen. Blijkbaar maakt ons dat allemaal niets uit.”

“Er zijn allerlei schotten in de wereld zijn zodat we die dingen allemaal vergeten. Dus de noodzaak tot de alternatieven ook doen vergeten. Als je een alternatief wil, kom je ook meteen aan heel fundamentele dingen. De idee van natiestaten bijvoorbeeld. Anderzijds worden heel veel dingen naar het individuele niveau geschoven – lifestyle enzovoorts – en dus niet gepolitiseerd. Over de mogelijkheid van een alternatief wordt permanent een deken getrokken.”

De noodzaak van alternatieven
Willem Schinkel: “Juist vanwege die vergeetstrategieën is het interessant om door te gaan met alternatieve beschrijvingen. Het gaat er volgens mij niet om om te laten zien: ‘we moeten alternatieven voor onze democratie hebben’. Maar we moeten laten zien dat ons idee van democratie slechts één mogelijkheid uit een reeks van verschillende mogelijkheden is, en dat er verschillende opties zijn om aan alternatieve beschrijvingen te doen.”

“Dat probeer ik ook in mijn boek: je kunt heel anders nadenken over de democratie. In een land als Nederland wordt daar erg naar binnen gekeerd, heel ‘museaal’ over nagedacht. ‘Democratie, dat is toch wat wij al hebben? Daar hoeven we toch verder nooit meer over na te denken?’ Dat is een heel vreemd idee.”

“Er zijn juist heel veel mensen die gedacht hebben: ‘echte democratie wil niets te maken hebben met een staat. Echte democratie gaat tegen de staat in.’ In Europa leeft heel sterk de idee dat democratie aan de staat is gekoppeld. Je kunt echter ook zeggen: de staat is een vrij gewelddadige instantie die alles onder een eenheidsnoemer probeert te brengen. En dat is precies waar radicale democratie tegenin gaat. Die probeert niet alles te totaliseren binnen één omvattend kader, maar juist eerder de radicale pluraliteit van het leven te doen spreken.”

The New Forest – Het Begin
Het gesprek met Willem Schinkel eindigt met een voorlopige stelling. Als je met een voorstelling kunt laten zien dat er verschillende alternatieven, verschillende modellen van democratie of samenleven denkbaar zijn, dan kan dat wellicht nuttige eye openers  opleveren. Willem Schinkel: “Je kunt arbitrair beginnen, de contingentie van onze huidige democratie laten zien. Dat wil zeggen: ons model is niet het enig denkbare. Laat zien dat er behalve ‘museum Nederland’ ook nog andere musea denkbaar zijn.”

“Het Griekse begrip oikos vind ik interessant. Het betekent ‘huishouden’, we hebben er zowel onze begrippen ‘economie’ als ‘ecologie’ van afgeleid. Samen vormen die een ‘collectief huis’ dat wij bouwen. Je kunt echter ook een heel ander huis bedenken. Dat is niet alleen een kwestie van interior decorating, maar werkelijk ook een ander type huis, een ander type collectieve huishouding. Een andere Oikos.”

Willem Schinkel wijst nog eens op het idee om een Chinees meisje als verlicht despoot van The New Forest aan te stellen. “Als je kunt laten zien dat onze democratie ook op een irrationele kern berust, op een inbreuk van buitenaf, dan biedt dat ook de mogelijkheid om te zeggen: er zijn dus andere ‘beginnen’ mogelijk. Het is eigenlijk heel logisch. Je moet beginnen bij het begin.”

Bestel het boek van Willem Schinkel De Nieuwe Democratie